6 maja 2011

Ochrona przed molestowaniem seksualnym w kodeksie karnym - cz. I (art. 199 Kodeksu karnego)

W dotychczasowych wpisach dotyczących ochrony przed molestowaniem seksualnym w miejscu pracy poruszałem się w obrębie gałęzi cywilistycznych. Dla pełnego opracowania prawnych środków ochrony przed molestowaniem seksualnym w miejscu pracy warto poszukać tej ochrony również na gruncie przepisów Kodeksu karnego. Wielu przedstawicieli nauki prawa karnego wskazuje, iż niektóre zachowania wypełniające znamiona molestowania seksualnego w miejscu pracy mogą zawierać się w zakresie czynów, które według Kodeku karnego są traktowane jako czyny kryminalnie bezprawne.

Pierwszym przepisem który należy rozważyć przy opracowywaniu tematu molestowania seksualnego w miejscu pracy na gruncie kodeksu karnego jest art. 199 k.k. Artykuł dotyczy nadużycia stosunku zależności lub wykorzystania krytycznego położenia. 

Art. 199 §1 brzmi: "Kto, przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, doprowadza inną osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3."

Z treści tego przepisu wynika, iż kto wykorzystuje stosunek zależności lub krytyczne położenie doprowadzając do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej podlega karze. Z punktu widzenia poruszanego problemu, szczególne znaczenie będzie miało nadużycie stosunku zależności w celu doprowadzenia do innej czynności seksualnej. Oczywiście możliwe jest również że w wyniku nadużycia tej zależności dojdzie do obcowania płciowego, aczkolwiek moim zdaniem taki skutek występuje znacznie rzadziej. Nie będzie natomiast możliwa odpowiedzialność na podstawie art. 199 KK, jeżeli pracownik jest ofiarą słownych uwag i określeń o wulgarnym i seksualnym zabarwieniu lub niemoralnych propozycji. Skutek taki nastąpi tylko jeżeli osoba nadużywająca stosunku zależności nie doprowadzi do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej.

Stosunkiem zależności będzie oczywiście stosunek pracodawca pracownik, który w tym przypadku powstaje na podstawie umowy o pracę lub innych form zatrudniania pracowników. Innymi słowy stosunek zależności będący stosunkiem prawnym lub faktycznym, daje sprawcy możliwość wpływania na losy innej osoby w zakresie jej położenia prawnego czy ekonomicznego. Jednak nie jest konieczne ażeby stosunek zależności był bezpośredni, gdyż może wystąpić taka sytuacja, w której pracownik uzależniony jest od bycia posłusznym rodzinie pracodawcy, w której jest zatrudniona, np. „synowi szefa". W tak złożonej sytuacji art. 199 KK może stanowić podstawę do ochrony takiego pracownika. Cechą charakterystyczną tego stosunku jest fakt, że podporządkowanie się woli sprawcy leży w interesie osoby pokrzywdzonej ze względu na ewentualność nastąpienia niekorzystnych lub braku korzystnych następstw w jej pracy zawodowej, nauce, życiu rodzinnym bądź w działalności społecznej (W. Wolter, [w:] I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 498) np. utrata pracy, brak awansu, pominięcie przy szkoleniach. Istotnym jest również fakt, iż "(...) nie wyłącza przestępności i karalności czynu nawet zgoda na stosunek płciowy, wyrażona przez pokrzywdzonego (kobietę lub mężczyznę), gdyż do istoty tego przestępstwa należy właśnie doprowadzenie przez sprawcę do wyrażenia tej zgody (za pomocą presji psychicznej)" - A. Wąsek (w:), J. Warylewski, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do artykułów 171-221, s. 908. 
Natomiast problemem może być ustalenie czy takie zachowanie negatywnie wpłynęło na sytuację ekonomiczną lub prawną osoby molestowanej. Orzecznictwo SN na które powołuje się J. Warylewski wskazuje iż do stwierdzenia stosunku zależności nie jest wystarczające ustalenie istnienia stosunku pracy, gdyż oprócz tego konieczne jest ustalenie czy sytuacja ekonomiczna bądź prawna w istotny sposób zależna jest od woli sprawcy. Dlatego w sytuacji gdy taki warunek nie zostanie spełniony dokonujący molestowania seksualnego będzie mógł odpowiadać za usiłowanie nieudolne. Co więcej, należy również wykazać iż wspomniany stosunek zależności został nadużyty, tj. sprawca świadomie wpływa na psychikę ofiary w taki sposób, że doprowadza ją do wspomnianych wcześniej innych czynności seksualnych lub obcowania płciowego.

W dalszej części art. 199 KK, tj. w § 2 i 3 poruszany jest typ kwalifikowany nadużycia stosunku zależności. Podmiotem którego dotyczą owe paragrafy jest małoletni. W mojej ocenie również te przepisy mogą mieć znaczenie w związku z poruszanym tematem molestowania seksualnego w miejscu pracy, z uwagi na co raz częstsze zatrudnianie małoletnich m.in. na podstawie art. 2001 KP. Nie wchodząc w szczegółowe rozważania na temat różnic pomiędzy definicjami małoletniego na gruncie różnych aktów prawnych, warto jednak wspomnieć o takiej możliwości. W szczególności z uwagi na dobro małoletnich oraz ograniczoną ich świadomość co do zagrożeń związanych z molestowaniem seksualnym. Ustawodawca zwiększa sankcję karną w tego rodzaju przypadkach przewidując karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W typie podstawowym karą grożącą za występek z § 1 art. 199 KK jest kara pozbawienia wolności do lat 3.

W kolejnych wpisach przedstawię kolejne artykuły kodeksu karnego które umożliwiają dochodzenie swoich roszczeń na drodze procesu karnego.

1 marca 2011

Gromadzenie danych w sprawach dotyczących dyskryminacji i równego traktowania.

Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Irena Lipowicz ostatnio poruszyła temat gromadzenia danych dotyczących dyskryminacji. Jest to temat, który związany jest bezpośrednio z często poruszanym przeze mnie problemem molestowaniem seksualnym w miejscu pracy.

W poprzednich wpisach wiele razy wspominałem, iż w Polsce problem molestowania seksualnego w miejscu pracy nie jest uważany za powszechnie występujący. Ma to związek m.in. z brakiem odpowiednich danych na ten temat. Propozycja Pani Rzecznik może znacznie poszerzyć świadomość społeczną w tej kwestii. Prowadzenie statystyk, które według prof. Lipowicz powinny obejmować nie tylko suche statystyki liczbowe, ale również informacje dotyczące płci i wieku pokrzywdzonej osoby, obszaru w którym miało miejsce dane zdarzenie, czy w końcu strefy jej zatrudnienia ma istotne znaczenie. Poszerzenie wiedzy w tym zakresie pozwoli na doprecyzowanie środków ochrony prawnej i pozaprawnej, a także zwiększy społeczną świadomość Polaków.

Jak sama Rzecznik wskazuje, takie czynności należą do jej obowiązków wynikających z przepisów prawa wspólnotowego (tzw. ustawa równościowa z 2010 r.). Inne kraje Unii Europejskiej już dawno posiadają takie statystyki w związku z czym Polska powinna jak najszybciej dostosować swoje prawo w tym zakresie. Ogólnie rzecz ujmując działania Pani Rzecznik należy ocenić pozytywnie.

źródło:http://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/491461,rpo_chce_gromadzenia_danych_w_sprawach_dot_dyskryminacji.html

12 lutego 2011

Postępowanie wewnątrzzakładowe najskuteczniejszym modelem ochrony przed molestowaniem seksualnym.

Jak już wiele razy wspominałem we wcześniejszych wpisach, moim zdaniem najlepszą metodą walki z molestowaniem seksualnym w miejscu pracy jest ochrona pracowników poprzez pogłębianie ich wiedzy, zwiększanie świadomości. Kampanie organizowane przez media czy poszczególne organizacje społeczne zajmujące się tym zjawiskiem są z pewnością potrzebne. Jednak mam wrażenie że, gdy słyszymy o molestowaniu w mediach jest to osadzone niejako w innym świecie. Dotyczy jakiejś firmy, jakiegoś pracownika, a nie nas bezpośrednio. 
Lepszą metodą jest organizowanie takich kampanii bezpośrednio w zakładzie pracy. Stworzenie skutecznej polityki firmy w zakresie dyskryminacji i równouprawnienia powinno być podstawą działania każdego pracodawcy. W sytuacji, gdy nowo zatrudniony pracownik przychodzi do pracy, zapoznaje się z regulaminami i regulacjami wewnątrzzakładowymi ma świadomość, iż w tej firmie takie zachowania nie są akceptowane. Ma to pozytywny wpływ zarówno dla potencjalnych ofiar jak i potencjalnych sprawców.
Jasne zasady zwiększają komfort pracy, a pracodawcy pozwalają uniknąć wielu niepotrzebnych kosztów związanych z ewentualnymi negatywnymi skutkami postępowań mediacyjnych czy sądowych.
Sposobów na zapobieganie temu zjawisku jest wiele, gdyż wszystko zależy od pomysłowości i kreatywności samych pracodawców lub osób odpowiedzialnych za wprowadzanie odpowiedniej polityki w firmie.

Istnieją jednak sposoby, które powinny stanowić pewnego rodzaju minimum, które w mojej ocenie powinny być wprowadzone w każdej firmie. Większość z nich pokrywa się ze wskazaniami zawartymi w Aneksie Deklaracji Rady z dnia 19 grudnia 1991 r., który zawiera szereg przykładowych środków służących do zwalczania molestowania seksualnego. We wspomnianym aneksie znajduje się kodeks zawierający środki zwalczania molestowania seksualnego.

Kodeks ten może być stosowany zarówno w sektorze publicznym jak i prywatnym. To swego rodzaju poradnik dla pracodawców jak mają skutecznie przeciwdziałać molestowaniu seksualnemu. W punkcie 5 kodeksu mamy zawarte zalecenia dla pracodawców. Dzielą się one na kilka grup. Pierwsza dotyczy ochrony. Podstawowym działaniem jest ustalenie (o czym już pisałem) polityki w zakresie molestowania seksualnego. Zalecenia powinny jasno określać:
-iż wszyscy pracownicy mają prawo do traktowania ich z godnością,
-jakie zachowania uważa się za molestowanie seksualne,
-możliwość składania skarg w przypadkach molestowania,
-obowiązki odpowiedzialnych osób do wprowadzania tych zasad do porządku firmy,
-jasną procedurę postępowania w przypadkach molestowania seksualnego - taką by potencjalna ofiara dobrze wiedziała jak ma się zachować w danej sytuacji.

Po zakreśleniu polityki (która może być zawarta w regulaminie pracy obowiązującym w zakładzie pracy) należy dopilnować, aby każdy pracownik dobrze znał jej postanowienia i zasady, gdyż tylko wtedy będzie można go skutecznie stosować. Każdy pracownik musi wiedzieć, że może taką skargę złożyć, a ponadto musi wiedzieć do kogo ma ją kierować.

Kolejne kroki to dalsze uświadamianie pracowników i wprowadzanie tych założeń do praktyki firmy. Odpowiedzialność za takie działania spoczywać powinny w szczególności na przełożonych, lecz tak naprawdę każdy pracownik zobowiązany jest do poszanowania godności pozostałych współpracowników czym bezpośrednio wpływa na poprawę warunków pracy i realizację polityki w zakresie molestowania seksualnego.

Może to następować także w postaci różnego rodzaju szkoleń.  Powinny być one obowiązkowo wprowadzane w zakładach pracy.

Druga część kodeksu określa procedurę działania w przypadkach wystąpienia molestowania seksualnego. Możliwe jest prowadzenie procedury na drodze formalnej i nieformalnej, w zależności od oczekiwań ofiary. Często ofiara jest daną sytuacją bardzo skrępowana i w ogóle nie chce, aby ktokolwiek się o tym dowiedział. Nie chce się narażać na śmiech i niewybredne komentarze pozostałych współpracowników. Czasem też wystarczy jedynie zwrócić uwagę molestującemu, że jego działania krzywdzi drugą osobę.
Dobrym rozwiązaniem wydaje się wyznaczenie zaufanej osoby jako doradcy, która mogłaby wysłuchać i poradzić co należy zrobić w takiej sytuacji. Może to być współpracownik, cieszący się ogólnym zaufaniem i poważaniem, lub profesjonalny doradca spoza firmy (dla niektórych może to być osoba bardziej obiektywna).

W sytuacji gdy polubowne, nieoficjalne postępowanie nie przynosi pozytywnych efektów konieczne jest umożliwienie złożenia oficjalnej skargi. Jednak również w taki sposób, aby osoba molestowana, która nie chce rozgłosu mogła to zrobić w sposób dyskretny.

Pracodawca obowiązany jest sprawować pieczę, nad takim postępowaniem. Musi monitorować czy dochodzenie prowadzone jest w sposób prawidłowy z zachowaniem należytego szacunku dla osoby molestowanej. Zalecane jest też aby osoby przyjmująca skargę w pierwszej instancji była tej samej płci co osoba molestowana.
Procedura postępowania w sprawach o molestowanie powinna także jasno określać konsekwencje dyscyplinarne takich zachowań. Katalog kar powinien być ustalony w sposób nie budzący jakichkolwiek wątpliwości. Powinien także uwzględniać kary za mszczenie się na pracownikach którzy w dobrej wierze zawiadomili o molestowaniu seksualnym.
Do podstawowych kar możemy zaliczyć:
- upomnienie,
- przesunięcie na inne stanowisko,
- nagana,
a w sytuacji gdy jest to poważne naruszenie również rozwiązanie stosunku pracy.

Prowadzenie przez pracodawców aktywnej polityki w zakresie ochrony przed molestowaniem seksualnym przynosi często bardziej pożądane skutki niż sposoby gwarantowane przez państwo. Zwiększenie świadomości pracowników oraz eliminowanie niechcianych zachowań wśród pracowników powinno stanowić podstawę działalności pracodawców w tym zakresie.

Wspomniany kodeks zawiera także zalecenia dla związków zawodowych, które są utworzone w celu reprezentowania i ochrony praw pracowniczych. W związku z czym również związki zawodowe powinny aktywnie uczestniczyć w tworzeniu i realizowaniu polityki zapobiegającej molestowaniu seksualnemu.

Dlatego zachęcam wszystkich pracodawców do wprowadzania do swoich regulaminów pracy postanowień jasno regulujących sytuacje związane z molestowaniem seksualnym w miejscu pracy. Pozwoli to Wam zachować w pracy dobrą atmosferę oraz z pewnością zaoszczędzi Wam ewentualnych kosztów związanych z negatywnymi skutkami molestowania.

2 lutego 2011

Były prezydent Olsztyna oskarżony m.in. o gwałt i uporczywe naruszania praw pracowniczych

W ostatnich dniach w mediach podano informacje o głośnej sprawie byłego prezydenta Olsztyna Czesława Małkowskiego. Śledztwo w jego sprawie trwało ponad 3 lata. Były prezydent Olsztyna usłyszy cztery zarzuty dotyczące jego czterech podwładnych. Główne zarzuty to zgwałcenie i usiłowanie zgwałcenia. Dwa kolejne to zarzut doprowadzenia do obcowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej przez nadużycie stosunku zależności oraz zarzut uporczywego naruszania praw pracowniczych. Jest to ciekawy przypadek z uwagi na fakt, iż zarzucane czyny miały miejsce w miejscu pracy, a dotyczył byłych podwładnych Czesława Małkowskiego.

Ta sprawa pokazuje, iż problem molestowania seksualnego w miejscu pracy można rozpatrywać także na gruncie kodeksu karnego. Niestety sprawa toczy się już od ponad 3 lat. Jak tłumaczą prokuratorzy wynika to z konieczności powołania biegłych z zakresu psychologii i seksuologii. Niestety tak długi czas przygotowania aktu oskarżenia negatywnie wpływa na świadomość społeczną w tym zakresie. Zwłaszcza że przestępstwo zgwałcenia z art. 197 Kodeksu karnego jest przestępstwem ściganym na wniosek.

Pomimo tego, droga postępowania karnego w kwestii molestowania seksualnego w miejscu pracy jest możliwa i stanowi alternatywę do dochodzenia swoich praw na gruncie prawa pracy i prawa cywilnego.

Szczegółowe informacje dotyczące tej drogi dochodzenia swoich praw przedstawię w późniejszych wpisach.

26 stycznia 2011

Kilka słów o środkach ochrony przed niechcianym zainteresowaniem seksualnym

W dzisiejszych czasach większość państw europejskich wprowadza do swoich systemów prawnych regulacje pozwalające wprowadzić skuteczną ochronę przed molestowaniem seksualnym w miejscu pracy.

Jest to naturalna reakcja na zwiększającą się świadomość społeczeństwa w zakresie problematyki molestowania seksualnego. Wprowadzanie regulacji do porządków prawnych państwa jest konieczne i potrzebne. Jednak w moim przekonaniu, znacznie ważniejsza jest ochrona wprowadzana na gruncie wewnątrzzakładowym. Chodzi mi przede wszystkim o działania podejmowane przez samych pracodawców, pracowników jak również związki zawodowe. Działania podejmowane na tym szczeblu są znacznie skuteczniejsze i szybsze, niż długotrwałe i często nieskuteczne procesy sądowe. Dlatego tak ważne jest dalsze zwiększanie świadomości społecznej poprzez działania informacyjno-edukacyjne oraz postępowania pojednawcze.


W takim kontekście, środki ochrony możemy podzielić na środki typowo prawne, ustanawiane przez ustawodawcę w formie aktów prawnych. Drugi rodzaj środków ochrony to zasady i regulacje stosowane przez organy wyspecjalizowane do walki z molestowaniem seksualnym (trybunały, organizacje i stowarzyszenia) oraz środki wprowadzane bezpośrednio w zakładach pracy przez pracodawców.


Środki ochrony prawnej zostały już przeze mnie opisane we wcześniejszych wpisach. Natomiast ciekawym środkiem ochrony są powołane przez organy państwa instytucje czy trybunały, których działalność sprecyzowana jest do udzielania ściśle określonych porad prawnych oraz udzielania praktycznej pomocy w prowadzeniu spraw z zakresu molestowania seksualnego. Pomoc taka może polegać zarówno na oficjalnym jak i nieoficjalnym współdziałaniu z ofiarą molestowania np. w postępowaniu wewnątrzzakładowym. Do typowych działań dokonywanych przez wspomniane organy możemy zaliczyć prowadzenie negocjacji lub postępowania pojednawczego ze sprawcą. Istotnym elementem takiej działalności powinna być ich bezpłatność i powszechność. Ma to szczególne znaczenie dla osób uboższych, które nie są w stanie zapewnić sobie profesjonalnej pomocy specjalistów. Takie instytucje znajdujemy m.in. w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Equal Employment Opportunity Commision zajmuje się przestrzeganiem norm prawa antydyskryminacyjnego. W większości przypadków ich działalność opiera się na ugodowym załatwieniu spraw, przy czym, w sytuacji gdy jedna ze stron nie jest zadowolona z rozstrzygnięcia istnieje możliwość odwołania się do sądu federalnego. 

W kolejnym wpisie omówię w mojej ocenie najskuteczniejsze środki ochrony, które stosowane są „u źródła” czyli środki ochrony stosowane w postępowaniu wewnątrzzakładowym w miejscu pracy.
 

18 stycznia 2011

Problem rozkładu ciężaru dowodu w sprawach o molestowanie seksualne w miejscu pracy

Jest to kluczowa kwestia zarówno z punktu widzenia ochrony pracowników przed molestowaniem seksualnym jak również z punktu widzenia pracodawców broniących się przed zarzutem dyskryminacji.
Problem ten uregulowany jest w art. 183b § 1 Kodeksu pracy. Nie narusza zasady równego traktowania w zatrudnieniu pracodawca, który udowodni, iż w swoim działaniu kierował się obiektywnymi powodami. Tak skonstruowany przepis wskazuje, że w przypadku gdy pracownik uzna się za poszkodowanego ze względu na brak równego traktowania w zatrudnieniu to pracodawca zobowiązany jest dowieść, że takowa zasada nie została złamana, a on sam kierował się obiektywnymi powodami. Pracownik powinien wykazać jedynie fakty, które uprawdopodabniają zarzut nierównego traktowania w zatrudnieniu (fakt odmiennego ukształtowania jego sytuacji). Może to nastąpić np. poprzez wskazanie, że osoba starająca się o zatrudnienie, posiadająca wymagane kwalifikacje do pracy na danym stanowisku nie została zatrudniona ze względu na sprzeciw w stosunku do zachowania pracodawcy, które miało charakter dyskryminujący. Takie rozumienie potwierdza Sąd Najwyższy w wyr. z dnia 9 czerwca 2006 r.(II PK 30/06, OSNP 2007, nr 11-12, poz. 160.).

Taki pogląd potwierdza Sąd Najwyższy także w postanowieniu z dnia 24.05.2005 r. (niepublikowanym) wykazując, iż pracownik w pierwszej kolejności wskazuje na sposób jego dyskryminowania bezpośredniego albo pośredniego przez pracodawcę. W następnej kolejności pracodawca obciążony jest dowodem, że z jego strony nie występowała dyferencjacja pracowników oraz kierowanie się obiektywnymi powodami.

Tak ukształtowana zasada jest konsekwencją realizacji celu wyrażonego w Dyrektywie Unii Europejskiej (Dyr. UE nr 97/80 z dnia 15.12.1997 r. w sprawie ciężaru dowodu w przypadkach dyskryminacji ze względu na płeć). Wspólnota Europejska zobowiązała wszystkie państwa członkowskie do wdrożenia tej zasady do ich porządków prawnych. Polska wprowadziła daną regulację, rozszerzając ją następnie o art. 183e § 2 Kodeksu pracy. Jest to wyraz wprowadzenia innej zasady wyrażonej w pkt 17. preambuły dyr., która zwraca uwagę, iż ochronie podlegają także pracownicy po ukończeniu stosunku pracy oraz ci, którzy występują w obronie lub przedstawiają dowód w imieniu osoby chronionej.

Istnieje pewne niebezpieczeństwo takiej regulacji, gdyż § 2 art. 183e Kodeksu pracy jest przepisem wieloznacznym, a to w niektórych sytuacjach może prowadzić do nadużyć. Jedna z takich sytuacji może polegać na tym, iż pracownicy zagrożeni rozwiązaniem stosunku pracy, którzy udzielili „wsparcia” pracownikowi dochodzącemu roszczeń z tytułu dyskryminacji, będą się bronić w taki sposób, że pracodawca chcę ich zwolnić z powodu udzielonego wsparcia. Wówczas pracodawca obciążony jest dodatkowo dowodem, iż dane zwolnienie nie miało związku z udzielonym „wsparciem”. Należy zatem ostrożnie stosować ten przepis oraz doprowadzić do sprecyzowania danego pojęcia.