6 maja 2011

Ochrona przed molestowaniem seksualnym w kodeksie karnym - cz. I (art. 199 Kodeksu karnego)

W dotychczasowych wpisach dotyczących ochrony przed molestowaniem seksualnym w miejscu pracy poruszałem się w obrębie gałęzi cywilistycznych. Dla pełnego opracowania prawnych środków ochrony przed molestowaniem seksualnym w miejscu pracy warto poszukać tej ochrony również na gruncie przepisów Kodeksu karnego. Wielu przedstawicieli nauki prawa karnego wskazuje, iż niektóre zachowania wypełniające znamiona molestowania seksualnego w miejscu pracy mogą zawierać się w zakresie czynów, które według Kodeku karnego są traktowane jako czyny kryminalnie bezprawne.

Pierwszym przepisem który należy rozważyć przy opracowywaniu tematu molestowania seksualnego w miejscu pracy na gruncie kodeksu karnego jest art. 199 k.k. Artykuł dotyczy nadużycia stosunku zależności lub wykorzystania krytycznego położenia. 

Art. 199 §1 brzmi: "Kto, przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, doprowadza inną osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3."

Z treści tego przepisu wynika, iż kto wykorzystuje stosunek zależności lub krytyczne położenie doprowadzając do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej podlega karze. Z punktu widzenia poruszanego problemu, szczególne znaczenie będzie miało nadużycie stosunku zależności w celu doprowadzenia do innej czynności seksualnej. Oczywiście możliwe jest również że w wyniku nadużycia tej zależności dojdzie do obcowania płciowego, aczkolwiek moim zdaniem taki skutek występuje znacznie rzadziej. Nie będzie natomiast możliwa odpowiedzialność na podstawie art. 199 KK, jeżeli pracownik jest ofiarą słownych uwag i określeń o wulgarnym i seksualnym zabarwieniu lub niemoralnych propozycji. Skutek taki nastąpi tylko jeżeli osoba nadużywająca stosunku zależności nie doprowadzi do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej.

Stosunkiem zależności będzie oczywiście stosunek pracodawca pracownik, który w tym przypadku powstaje na podstawie umowy o pracę lub innych form zatrudniania pracowników. Innymi słowy stosunek zależności będący stosunkiem prawnym lub faktycznym, daje sprawcy możliwość wpływania na losy innej osoby w zakresie jej położenia prawnego czy ekonomicznego. Jednak nie jest konieczne ażeby stosunek zależności był bezpośredni, gdyż może wystąpić taka sytuacja, w której pracownik uzależniony jest od bycia posłusznym rodzinie pracodawcy, w której jest zatrudniona, np. „synowi szefa". W tak złożonej sytuacji art. 199 KK może stanowić podstawę do ochrony takiego pracownika. Cechą charakterystyczną tego stosunku jest fakt, że podporządkowanie się woli sprawcy leży w interesie osoby pokrzywdzonej ze względu na ewentualność nastąpienia niekorzystnych lub braku korzystnych następstw w jej pracy zawodowej, nauce, życiu rodzinnym bądź w działalności społecznej (W. Wolter, [w:] I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 498) np. utrata pracy, brak awansu, pominięcie przy szkoleniach. Istotnym jest również fakt, iż "(...) nie wyłącza przestępności i karalności czynu nawet zgoda na stosunek płciowy, wyrażona przez pokrzywdzonego (kobietę lub mężczyznę), gdyż do istoty tego przestępstwa należy właśnie doprowadzenie przez sprawcę do wyrażenia tej zgody (za pomocą presji psychicznej)" - A. Wąsek (w:), J. Warylewski, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do artykułów 171-221, s. 908. 
Natomiast problemem może być ustalenie czy takie zachowanie negatywnie wpłynęło na sytuację ekonomiczną lub prawną osoby molestowanej. Orzecznictwo SN na które powołuje się J. Warylewski wskazuje iż do stwierdzenia stosunku zależności nie jest wystarczające ustalenie istnienia stosunku pracy, gdyż oprócz tego konieczne jest ustalenie czy sytuacja ekonomiczna bądź prawna w istotny sposób zależna jest od woli sprawcy. Dlatego w sytuacji gdy taki warunek nie zostanie spełniony dokonujący molestowania seksualnego będzie mógł odpowiadać za usiłowanie nieudolne. Co więcej, należy również wykazać iż wspomniany stosunek zależności został nadużyty, tj. sprawca świadomie wpływa na psychikę ofiary w taki sposób, że doprowadza ją do wspomnianych wcześniej innych czynności seksualnych lub obcowania płciowego.

W dalszej części art. 199 KK, tj. w § 2 i 3 poruszany jest typ kwalifikowany nadużycia stosunku zależności. Podmiotem którego dotyczą owe paragrafy jest małoletni. W mojej ocenie również te przepisy mogą mieć znaczenie w związku z poruszanym tematem molestowania seksualnego w miejscu pracy, z uwagi na co raz częstsze zatrudnianie małoletnich m.in. na podstawie art. 2001 KP. Nie wchodząc w szczegółowe rozważania na temat różnic pomiędzy definicjami małoletniego na gruncie różnych aktów prawnych, warto jednak wspomnieć o takiej możliwości. W szczególności z uwagi na dobro małoletnich oraz ograniczoną ich świadomość co do zagrożeń związanych z molestowaniem seksualnym. Ustawodawca zwiększa sankcję karną w tego rodzaju przypadkach przewidując karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W typie podstawowym karą grożącą za występek z § 1 art. 199 KK jest kara pozbawienia wolności do lat 3.

W kolejnych wpisach przedstawię kolejne artykuły kodeksu karnego które umożliwiają dochodzenie swoich roszczeń na drodze procesu karnego.